Over het ziekenhuis in het bos

Koen van Eijk

Bron: Koen van Eijk – NoordHollands Dagblad 5 december 2018

Jan Camps, auteur van het gisteren gepresenteerde boek ’Landgoed in de duinen’. Foto Heleen Vink.
Jan Camps, auteur van het gisteren gepresenteerde boek ’Landgoed in de duinen’.
Foto Heleen Vink.

Jan Camps beschrijft geschiedenis van Duin en Bosch

Duin en Bosch is weer een landgoed. De psychiatrische instelling is gebleven, maar heeft er nieuwe bewoners als buren bij gekregen. De monumentale paviljoens hebben een nieuwe bestemming. Tijd om de historie vast te leggen, vindt oud-verpleegkundige Jan Camps.

Castricum ✱ Het begon als een landgoed, transformeerde tot een psychiatrisch ziekenhuis en is nu een gemengd terrein met psychiatrische zorg en een nieuwe woonwijk. Voormalig verpleegkundige Jan Camps heeft er een boek over geschreven: ’Landgoed in de duinen’.

In 1909 werd het provinciaal ziekenhuis Duin en Bosch in gebruik genomen. Gevestigd op een terrein van 82 hectare in de bossen bij Bakkum, door de provincie overgenomen van prinses Marie von Wied. De provincie betaalde de prinses van Oranje-Nassau 54.700 gulden.
De eerste geneesheer-directeur was dokter Jacobi, wiens graf op het landgoed enkele jaren geleden dankzij de Werkgroep Oud-Castricum in ere is hersteld. De patiënten werden ondergebracht in paviljoens, in chalet-stijl ontworpen door de architect Poggenbeek.

Misverstand

En zo werden de psychiatrische patiënten ver weg van de bewoonde wereld weggestopt in een bos. Nou, nee dus. Dat was niet de reden om deze vestigingsplaats te kiezen, zegt schrijver Jan Camps. “Het is een hardnekkig misverstand dat deze mensen werden weggestopt. Als je de kaart van Nederland bekijkt zie je dat in die tijd psychiatrische instellingen verschenen langs de kust van Zeeland, Zuid- en Noord-Holland, in de Veluwezoom, in Oost-Brabant en Noord-Limburg. Dat was niet voor niets. Daar werden de meeste zonne-uren gemeten, de lucht was er het zuiverst en er was rust. Er was echt over nagedacht, in het belang van de patiënten. Dat van die zuivere lucht wordt weleens betwist, vanwege de nabijheid van de Hoogovens, maar die waren er toen nog niet. Ook is er soms kritiek op de aanwezigheid van het spoor. ‘Hoe hebben ze dat daar kunnen bouwen?’ Maar ook het spoor kwam later dan het ziekenhuis. Duin en Bosch heeft er voordeel van gehad, met een eigen tramverbinding.”

Belangrijk onderdeel in het boek is de transformatie van ziekenhuisterrein de afgelopen jaren tot zorg/woongebied. ,”Het is een noodzakelijk kwaad geweest. Voorheen konden instellingen als Duin en Bosch voor de financiering een beroep doen op een nationaal fonds, maar toen dat werd afgeschaft ontstonden de problemen. Duin en Bosch moest naar de bank voor een hypotheek. Maar daar kregen ze niets voor elkaar. Dus is Parnassia, de huidige eigenaar, eigenlijk gedwongen geweest grond en de monumentale panden te verkopen voor nieuwbouw en herbestemming.”

Duin en Bosch verandert. Hier te zien op een foto uit 2016. Foto Hans van Weel
Duin en Bosch verandert. Hier te zien op een foto uit 2016.
Foto Hans van Weel

Spannend

Met de opbrengst kon Parnassia nieuwe klinieken bouwen. “Het is spannend geweest en als je de zaak nu bekijkt kun je constateren dat het best goed gelukt is. De woningen die er zijn gekomen, zijn gebouwd in de stijl van Poggenbeek. De oorspronkelijke paviljoens zijn behouden en hebben een nieuwe bestemming gekregen. Vanuit de bewoners is er wel eens wat kritiek op Parnassia, bijvoorbeeld over het verdwijnen van het groen, maar over de hele linie bekeken, vind ik het een geslaagd project.”
Ook de patiënten zijn er in de nieuwe klinieken op vooruit gegaan, constateert Camps. “Ze hebben veel meer privacy dan voorheen. Wel jammer is dat de Clinghe is verdwenen en dat er geen sociale voorziening voor in de plaats is gekomen. De Clinghe was voor de patiënten een huiskamer.”

Bewoners van Duin en Bosch in de jaren na de oorlog. Dit is de kruiwagenploeg.
Foto uit ’Landgoed in de duinen’.
Bewoners van Duin en Bosch in de jaren na de oorlog. Dit is de kruiwagenploeg.
Foto uit ’Landgoed in de duinen’.

Kruiwagenploeg

Het boek is mooi vormgegeven, met veel foto’s. Bijzonder is de foto van de kruiwagenploeg; patiënten die met touwen een zware wagen vol spullen voorttrokken. Dat gebeurde na de oorlog nog. Camps: “In die tijd waren er nog nauwelijks goede medicijnen. De patiënten hadden een dagritme nodig. Ze hielpen mee om het terrein te onderhouden.” Camp weet waarover hij het heeft. Hij heeft vanaf 1970 als psychiatrisch verpleegkundige gewerkt, waarvan vele jaren in Duin en Bosch. Naderhand werd hij bibliothecaris van de medische bibliotheek en onderzoekssecretaris. Hij coördineerde langlopende onderzoeken naar de effecten van cannabis en naar de bijwerkingen van het antidepressivum clozapine. “Dit was een heel ander onderzoek. Waarbij ik mijn kennis van de psychiatrie en mijn liefde voor geschiedenis heb kunnen combineren. Ik durf te zeggen dat het resultaat er mag zijn.”

Jan Camps geeft lezing in boekhandel Laan

Castricum ✱ Auteur Jan Camps vertelt komende zondagmiddag 9 december in boekhandel Laan over zijn boek ‘Landgoed in de Duinen’.
Ernst Mooij, Hans Boot en Jan Buijsman hebben een enorme bijdrage geleverd bij de totstandkoming van het boek. Ernst Mooij voor de vele foto’s en tekstbijdragen, Hans Boot voor de eindredactie en Jan Buijsman voor spellingscontrole.
Jan Camps doet de geschiedenis van Duin en Bosch uit doeken; hoe het ooit als landgoed begon en eigenlijk ook weer zo eindigt. Eigenaar Hans Laan van de boekwinkel is tevens uitgever van ‘Landgoed in de duinen’.
Aanvang 14 uur, toegang gratis, Burgemeester Mooijstraat 19 in Castricum. Het boek is bij boekhandel Laan te koop en kost 24,95 euro. Het is gisteren in de winkel gepresenteerd.

Jan Camps vertelt over ‘Landgoed in de Duinen’

Auteur Jan Camps (links) controleert de kwaliteit van het boek uit handen van Jan-Willem van drukkerij Wilco in Amersfoort (eigen foto).

Castricum – Zondagmiddag 9 december om 14.00 uur vertelt de auteur Jan Camps bij boekhandel Laan over het boek dat hij en Hans Laan samen hebben gemaakt en dat vanaf vandaag verkrijgbaar is; Landgoed in de Duinen.

Ernst Mooij, Hans Boot en Jan Buijsman hebben een enorme bijdrage geleverd bij de totstandkoming van het boek. Ernst Mooij  voor de vele foto’s en tekstbijdragen, Hans Boot voor de eindredactie en Jan Buijsman voor spellingscontrole.

Jan Camps doet de geschiedenis van Duin en Bosch uit de doeken: Hoe het ooit als landgoed begon en eigenlijk ook weer zo eindigt. De toegang is gratis en de Boekproeverij is open.

Bron: de Castricummer, 5 december 2018, pagina 6.
Foto:  aangeleverd.

Excursie werkgroep Oud-Castricum

Op de koude zaterdag 24 november 2018 togen de deelnemers aan het ‘jaarlijkse uitje, naar het pittoreske gedeelte van Velsen-Zuid: Oud-Velsen.

Gids Fred Schweitzer vertelde buiten bij de Engelmunduskerk over het ontstaan ten tijde van het Oer-IJ, de bewoning op de strandwallen, de Romeinse tijd en in een minder ver verleden de komst van de vele buitenplaatsen.

Aan het Noorderpad kwam het ontstaan van het Noordzeekanaal aan bod en de 2-deling van het dorp in Velsen-Noord en Velsen-Zuid.

Een wandeling voerde ons langs bezienswaardige pandjes. In het Raadhuis uit 1907 konden we ons warmen en tevens het interieur bewonderen.

Na de lunch leidde de koster ons rond in de kerk. Geslaagde dag!

Bericht van Werkgroep Oud-Castricum

Dorpskerk blijkt 100 jaar ouder

Castricum

Het heeft wel iets van de uitkomst van een ‘richtingenstrijd’ tussen Rekkelijken en Preciezen. Met de bevestiging van een nieuw informatiebord bij de Dorpskerk is het pleit nu formeel beslecht door de laatsten.
Werd het bouwjaar van het markante rijksmonument eerder nog gesteld op ‘omstreeks 1200’, nu wordt ten rechte vermeld:
“Het romaanse tufstenen schip met koor is in de gevorderde elfde eeuw gebouwd.”
Dat scheelt dus dik een eeuw.

Leemte

Menig Castricummer zal er de schouders over ophalen, zo niet Meerten Ritzema, auteur van het vorig jaar verschenen boekje ‘De Nederlands Hervormde Kerk te Castricum tussen 1960 en 2006’, dat voorziet in een leemte. De Dorpskerk aan het Kerkpad was oorspronkelijk namelijk van de Rooms-Katholieke parochie en gewijd aan St. Pancratius. Na de reformatie kwam het kerkgebouw in gebruik bij de Hervormde Gemeente.
Tot 1960 is die geschiedenis in meerdere publicaties beschreven, maar informatie over de periode tot 2006 ontbrak. In dat jaar fuseerden de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk tot de Protestantse Gemeente Castricum.

Canon

Voorafgaand aan zijn beschrijving van de ontbrekende jaren duikt Ritzema kort in het verre verleden en vertelt:
“Gelukkig heb ik het concept aan Ernst Mooij laten lezen. Hij schreef de Historische Canon van Castricum en Bakkum en wees mij er op dat uit bouwhistorisch onderzoek is gebleken dat het oudste deel van de kerk veel eerder is gebouwd.”

Bronnen

“Een aantal gezaghebbende auteurs stelt namelijk dat het romaanse kerkje op zijn laatst dateert van omstreeks 1100. Op grond van die bronnen kwamen wij tot de conclusie dat op het oude informatiebordje bij de kerk ten onrechte als bouwjaar ‘omstreeks 1200’ werd vermeld. De toren dateert uit de eerste helft van de 15 e eeuw. Daarna is er aan de kerk het nodige gebouwd, verbouwd en gerestaureerd en is de kerk geworden zoals wij die nu kennen.”

Onjuist

Mooij en Ritzema denken beiden dat de onduidelijkheid is ontstaan door D. van Deelen die in zijn ‘Historie van Castricum en Bakkum’ (1 e druk 1973) over ‘De oude Sint-Pancratiuskerk’ veronderstelt dat “deze omstreeks het jaar 1200 zal zijn gebouwd”.
Mooij veert op: “Opmerkelijk is dat Van Deelen in zijn boek de publicatie van J.W. Reder noemt. Die was nauw betrokken bij de restauratie van de Dorpskerk in 1953-1955. Reder plaatst de eerste bouwfase in de 11e eeuw, maar dat gegeven is door Van Deelen dus niet overgenomen. Mogelijk heeft hij zich laten leiden door publicaties van vroegere auteurs die op een verweerde gevelsteen het jaartal 1219 meenden te hebben gelezen. De veronderstelling van Van Deelen, destijds een lokale autoriteit, is overgenomen in een brochure van de kerkvoogdij uit 1985 en heeft waarschijnlijk mede geleid tot de onjuiste datering op het oude informatiebord.”

Dwaling

Ritzema en Mooij, van respectievelijk gereformeerde en hervormde huize, benaderden de kerkbeheerders over de wenselijkheid om “recht te doen aan de bronnen” en de “historische dwaling” ongedaan te maken.
Naast de tekstuele aanpassing op het bord hebben zij gekozen voor het materiaal en de stijl van de overige informatiepanelen in de gemeente Castricum. Eendrachtige samenwerking tussen kerk, gemeente en de ANWB heeft vervolgens geleid tot realisatie van het initiatief.

Informatie

Een fraai bord, nu voorzien van de juiste informatie, vertelt de bezoeker meer over de kerk die, in de woorden van Van Deelen, “in haar simpele stoerheid rustig het meest harmonieuze en indrukwekkendste gebouw van Castricum mag worden genoemd. Maar zij is meer. Ruim zeven eeuwen lang is zij, in welke gedaante ook en bij welke confessie ook in gebruik, zowel topografisch als geestelijk een duidelijk centrum geweest van ons dorp”.

Baken

De Dorpskerk is dus al heel wat langer dan zeven eeuwen baken in het dorpshart. Naast gebedshuis zal de kerk – mede door creatief cultureel en maatschappelijk gebruik – dat hopelijk nog tot in lengte van jaren blijven. Met ontzag voor de respectabele ouderdom en grote monumentale waarde.
Het boekje van Meerten Ritzema, De Nederlands Hervormde Kerk te Castricum tussen 1960 en 2006, Een geschiedenis van geest en steen (2017), ISBN: 978-94-6008-293-1 is voor 14 euro verkrijgbaar via www.kirjaboek.nl

Nieuwsblad van Castricum 14 november 2018,
door en met toestemming van
Peter van Eerden

Verrassende donateursavond goed bezocht

Op donderdag 15 november hield Oud-Castricum haar jaarlijkse donateursavond in de Maranathakerk, waar zo’n 200 bezoekers op afkwamen.

De avond werd geopend door voorzitter Peter Sibinga die vertelde dat er dit jaar niet was gekozen voor de gebruikelijke lezing, maar dat diverse vrijwilligers een presentatie gaven om de donateurs kennis te laten maken met de activiteiten van de werkgroep. Het woord was daarna aan Cor Smit die als spreekstalmeester optrad. Voordat hij de sprekers aankondigde vroeg hij door middel van applaus waardering voor het nieuwe jaarboek, waar het publiek graag gehoor aan gaf.

Nadat een met een drone gemaakte film van Ron van Wezop beelden liet zien van de boerderij Kronenburg en omgeving, gaf Cor Smit een toelichting bij schilderijen en tekeningen van de Oosterbuurt en het buurtschap Heemstede die in het jubileumjaar van de werkgroep te bezichtigen waren tijdens de tentoonstelling ‘Castricumse Streken’.
Louis Oppenheimer hield vervolgens een verhaal over bijzondere muntvondsten in Castricum en ommelanden. Deze waren afkomstig van opgravingen, een muntschat of individuele vondsten.

Peter Levi
Peter Levi. Foto van Jacques Schermer.

Na de pauze liet Peter Levi zien wat het effect is als je oude foto’s projecteert in foto’s van de huidige situatie. Deze waren ook al te zien tijdens een tentoonstelling van Oud-Castricum in 2017, maar gaven opnieuw aanleiding tot veel verwonderde reacties in de zaal.
Pauline van Vliet sloot de rij en hield een pleidooi voor het belang van de mondelinge geschiedenis.

Pauline van Vliet
Pauline van Vliet. Foto van Jacques Schermer.

De filmmaakster benadrukte dat vertelbijeenkomsten de geschiedenis tot leven brengen en door een verhaal uit het buurtenproject in het kader van het 50-jarig bestaan van de werkgroep kreeg zij de lachers op haar hand. Ook maakte Pauline nog een uitstapje naar haar recente project over de Hoogovensbus.

Tot slot bedankte Peter Sibinga de aanwezigen voor hun komst en Cor Smit voor de organisatie van deze gevarieerde avond. Als donateurs hierop willen reageren, dan horen wij dat graag via deze site.

Bericht van Hans Boot

Atlas Oer-IJ; bijzonder boek over een verborgen landschap

In de uitgestrekte groene driehoek tussen Haarlem, Alkmaar en Zaanstad ligt een uniek stuk Noord-Holland. Hier stroomde duizenden jaren geleden het Oer-IJ, de noordelijke tak van de Rijn die bij Castricum in zee uitmondde. Voor wie dat weet, is nog veel van die vroege geschiedenis in het landschap terug te zien.

Met het uitgeven van de Atlas van het Oer-IJ-gebied kan een groot publiek nu kennis nemen van de kwaliteiten en kwetsbaarheid van dit landschap. Een keur van deskundigen op het terrein van aardkunde, archeologie, geologie, geschiedenis en natuur is bereid gevonden er een bijdrage voor te schrijven. Prettig leesbare verhalen, geïllustreerd met uitzonderlijk mooie fotografie en veel (historische) historisch kaartmateriaal, waar je niet op raakt uitgekeken.

Het boek besteedt uitgebreid aandacht aan alle facetten van de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis. Ook aan de natuur. Bijna nergens in Nederland is de variatie aan landschappen zo groot als hier. Maar de uitgave is veel meer dan een biografie van het gebied. Ook aan de bedreigingen en kansen voor de toekomst wordt een inspirerend hoofdstuk gewijd. Niet eerder is in samenhang zo’n brede publicatie over dit onderwerp verschenen.

De Atlas van het Oer-IJ-gebied kost tot 31 december 29,95 euro (daarna 39,95 euro). Beschermers van Landschap Noord-Holland en Vrienden van het Oer-IJ krijgen 5 euro korting. Bestellen kan via de website van Stichting Oer-IJ. De atlas is vanaf 23 november beschikbaar en ook verkrijgbaar in de boekhandel.

Inhoudsopgave atlas van het Oer-IJ gebied

Voorwoord – Evert Vermeer
1.1 Het Oer-IJ? Wat is dat? – Hans van Weenen

Voorhistorische periode tot 12 v.Chr.
2.1 De landschapsgeschiedenis van het Oer-IJ – Peter Vos
2.2 Pioniers van het nieuwe land. De eerste bewoners van Heiloo-Craenenbroeck– Jan de Koning

Romeinse Tijd, 12 v.Chr.-450 n.Chr.
3.1 Flevum op de kaart
Waarom kwamen de Romeinen naar Velsen? – Arjen V.A.J. Bosman
3.2 Flevum op de kaart
Hoe zag het Romeinse militaire landschap er bij  Velsen uit? – Arjen V.A.J. Bosman
3.3 De archeologie van het Oer-IJ-gebied in de Romeinse tijd – Jan de Koning & Rob van Eerden

Vroege Middeleeuwen, 450-1050
4.1 Bewoning langs het Oer-IJ (1e-16e eeuw) – Frits David Zeiler
4.2 Middeleeuwse boerderijen op de strandwal: de opgraving Limmen-De Krocht – Menno Dijkstra
4.3 Van heinde en verre: het belang van de waterwegen

Vroege Middeleeuwen – Menno Dijkstra
4.4 Het contact met de wereld buiten het Oer-IJ – Silke Lange

Late Middeleeuwen, 1050-1500
5.1 Oer-IJ: het geheim van de duinen – Rienk Slings
5.2 Tussen duin en veen – natuur en landschap van het Oer-IJ gebied – Bart Korf
5.3 Nat en droog: namen in het Oer-IJ-gebied – Frits David Zeiler
5.4 Begeesterd Egmond: kracht en macht van het geloof – Gerard Alders
5.5 Zandkastelen: middeleeuwse burchten in de binnenduinrand – Gerard Alders
5.6 Waterstand en waterstaat in het Oer-IJ-gebied (circa 950 – circa. 1600) – Frits David Zeiler
5.7 De Amstel en het Oer-IJ. Het archeologisch onderzoek bij de Noord-Zuidlijn en de vroege geschiedenis van Amsterdam – Jerzy Gawronski
5.8 ‘Een landschap dat heeft zien gebeuren’. Oorlogvoering in het Oer-IJ tussen 1200 en 1500 – Ronald de Graaf
5.9 Al die bomen staan er dankzij de buitenplaatsen – Léon Klein Schiphorst
5.10 Een ring van rijkdom: buitenplaatsen en hun plantages – Gerard Alders

6.0 Nieuwe Tijd, 1600-1860
6.1 Geld als water? Landaanwinning in het Oer-IJ gebied, 1500-1760 – Diederik Aten
6.2 Akersloot wereldwijd – Piet Kleij
6.3 Veranderingen in energie en landschap 1600-1900 – Herman Kaptein & Piet Kleij
6.4 Oorlog en vrede: inval en strijd van 1799 – Gerard Alders.

7.0 Moderne Tijd, 1850-heden
7.1 De Stelling van Amsterdam: verdedigen met water – Agnes de Boer
7.2 Van zeearm tot kanaal. De waterstaatkundige ontwikkeling van het IJ van 1850 tot heden – Rob Veenman
7.3 Sociale gevolgen van de aanleg van het Noordzeekanaal – Pauline van Vliet
7.4 Het Oer-IJ-gebied: hoe verder in de toekomst? – Jos Teeuwisse & Rik de Visser

Persbericht van Stichting Oer-IJ